A A A

Błąd lekarski

Zagadnienia związane z odpowiedzialnością lekarza w związku z wy­konywaniem zawodu łączą się z pojęciem tzw. błędu lekarskiego lub błędu "w sztuce lekarskiej. Nieprawidłowe, czyli błędne działanie leka­rza może mieć różne, ujemne następstwa i w zależności od tego — może pociągać za sobą różne skutki prawne. Naruszenie przepisów ko­deksu karnego jest — jak wspomniano — przestępstwem (zbrodnią lub występkiem), naruszenie kodeksu wykroczeń jest wykroczeniem, zaś na­ruszenie przepisów kodeksu cywilnego zobowiązuje do odszkodowania. Przepisy kodeksów i ustaw lub innych aktów prawnych definiują pre­cyzyjnie konkretne czyny niedozwolone; wystarcza to w zasadzie dla potrzeb wymiaru sprawiedliwości. W odniesieniu do nieprawidłowości po­pełnianych przy wykonywaniu zawodu lekarza przyjęto od dawna po­jęcie „błędu w sztuce lekarskiej" lub — według obecnie obowiązującej terminologii — „błędu lekarskiego". Jest to pojęcie tradycyjne i po­mimo że nie jest sformułowaniem kodeksowym, jest często w sprawach sądowych używane; posługuje się nim również orzecznictwo Sądu Naj­wyższego, przez co weszło do oficjalnego języka prawniczego. Jako po- jęcie bardziej ogólne niż szczegółowe i ścisłe sformułowania artykułów i paragrafów kodeksów jest ono używane także potocznie. Według orzeczenia Sądu Najwyższego* medycyna należy obecnie do nauk ścisłych i ,,nie różni się zasadniczo od innych nauk badających rzeczywistość materialną", w związku z tym nie można jej ujmować jako sztuki, a lekarza „jako sur- generis artysty". Działanie lekarza „nie może być dowolne, lecz musi się opierać na wynikach nauki lekarskiej, jako podstawie trafnego -postępowania i przewidywania skutków tego postępowania w każdym konkretnym przypadku". Na tej podstawie za-' częto używać — obok dawniejszego tradycyjnego terminu „błąd w sztu­ce lekarskiej" — terminu „błąd lekarski", który stopniowo się przyjmuje w piśmiennictwie i w dyskusjach. Medycyna należy niewątpliwie do nauk względnie ścisłych, przyrod­niczych, ale w tej równocześnie głęboko humanitarnej nauce występują również nieuchwytne, subiektywne' elementy, bliskie szeroko rozumiane­mu pojęciu „sztuki". Intuicja, spostrzegawczość i umiejętność zdobywa­nia autorytetu oraz zdolności manualne na pewno do takich elementów należą, cechują one tych, których nazywamy „prawdziwymi lekarzami". Rozumienie pojęcia błędu lekarskiego lub błędu w sztuce lekars­kiej i zapatrywania na jego istotę są różnorodne i niejednolite. Są one tematem opracowań naukowych, orzeczeń sądów najwyższych i częstych dyskusji w środowiskach prawników i lekarzy. Słowo błąd bywa in­terpretowane rozmaicie i nie zawsze bywa użyte we właściwym znacze­niu. Według jednych, najbardziej rozpowszechnionych zapatrywań, błędem lekarskim jest każda nieprawidłowość, najszerzej rozumiana, popełniona przez lekarza przy wykonywaniu zawodu. Nie wszyscy jednak uważają, że potrzebne jest posługiwanie się słowem „błąd", skoro zamiast tego można się posługiwać niedyskusyjnymi, prostymi i powszechnie zrozu­miałymi sformułowaniami, takimi jak „nieprawidłowe postępowanie", „niesłuszne" (np. rozpoznanie) lub „niewłaściwe" (np. leczenie). Inni rozumieją pod pojęciem błędu'lekarskiego tylko takie przypadki, w których pomimo najbardziej sumiennego i starannego postępowania, wykluczającego jakąkolwiek lekkomyślność lub niedbalstwo, dochodzi do nieprawidłowości w wyniku okoliczności niezależnych od lekarza. Ta­kie rozumienie błędu lekarskiego jest najbliższe encyklopedycznej, praw­nej definicji, wg której „błąd" jest niezgodnością między obiektywną rzeczywistością a jej odbiciem w świadomości człowieka. Jest ono rów­nież bliskie pojęciu „błędu lekarskiego niezawinionego", o czym niżej. W zależności od rodzaju czynności, przy której nastąpiła nieprawidło­wość, określa się niekiedy tę czynność w samej nazwie błędu lekarskiego. W ten sposób wyróżnia się np. błąd lekarski diagnostyczny (błąd lekars­ki w rozpoznaniu) i błąd lekarski w leczeniu. Są to najczęściej wykony­wane czynności lekarza. Mogą być również popełniane błędy lekarskie * Orzeczenie Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 8 grudnia 1953 r. Sygn. II K. 811/53. w zapobieganiu i w orzekaniu. Błąd lekarski diagnostyczny może polegać na niewykonaniu wszystkich potrzebnych do prawidłowego rozpoznania czynności (zebranie wywiadu, zbadanie chorego i badania dodatkowe, zapoznanie się z dokumentacją lekarską) albo na nieprawidłowej, niez- godnej z wiedzą i logiką interpretacji wyników. Pierwszy z nich to błąd lekarski diagnostyczny „przez zaniechanie", drugi to błąd lekarski dia- gnostyczny ,,przez rozumowanie". ( Według innych zapatrywań pojęcie błędu lekarskiego naltży odnosić wyłącznie do tych czynności lekarza, które mają charakter ściśle lekars­ki, wymagają wiedzy medycznej i mogą być popełnione tylko przez le­karza. Inne nieprawidłowości będące wynikiem czynności nie wymagają­cych wykształcenia lekarskiego, czynności które może wykonać zarówno lekarz, jak i nielekarz, określa się jako błędy techniczne — np. zamia­na chorego, leku lub dokumentacji, nieprzeliczenie materiału opatrunko­wego lub instrumentów w przypadkach pozestawienia ciał obcych w polu operacyjnym lub inne nieprawidłowości o charakterze techniczno-organi­zacyjnym. Tego rodzaju błędy techniczne mogą popełniać lekarze i nie-lekarze. Nie wnikając dalej w szczegóły różnych zapatrywań i dyskusji (nieraz zawiłych i spekulatywnych) na temat pojęcia i terminologii błędu lekars­kiego, będziemy rozumieć pod tym terminem — dla uproszczenia — każde błędne, a więc nieprawidłowe postępowanie. Jest to najszerzej rozumia­ne pojęcie błędu lekarskiego. Na tej podstawie opiera się prosta i krótka, wystarczająca dla praktyki definicja: ,,błąd lekarski jest postępowa­niem wbrew podstawowym, powszechnie uznanym zasadom współczesnej (aktualnej) wiedzy lekars­kiej". Istotą błędu lekarskiego jest zatem działanie lub zaniechanie sprzecz­ne z powszechnie przyjętymi, podstawowymi zasadami współczesnej wie­dzy lekarskiej. Zasady te są nauczane w czasie studiów lekarskich i są zawarte w dostępnych podręcznikach; ich znajomość zostaje potwierdzo­na dyplomem lekarza. Ponadto, w związku z ciągłym postępem wiedzy lekarskiej obowiązuje lekarza stałe dokształcanie i utrzymywanie swych wiadomości na poziomie współczesnym; dotyczy to oczywiście tylko pod­stawowych i ogólnie uznanych zasad, a nie nowych metod, nie sprawdzo­nych i nie przyjętych ogólnie. Lekarz nie może się zasłaniać nieznajo­mością zasad, które w okresie jego studiów nie były jeszcze powszechnie uznane lub w ogóle nie były znane. Obowiązują więc aktualne „wia­domości podręcznikowe", które posiadać musi każdy lekarz, niezależnie od swych indywidualnych uzdolnień i niezależnie od czasu ukończenia studiów. Kryterium błędu lekarskiego nie mogą zatem stanowić wiadomości i umiejętności dostępne tylko wybitnym specjalistom i naukowcom lub zasady i metody, odnośnie do których istnieją daleko idące różnice zapa­trywań, będące przedmiotem nie zakończonej dyskusji naukowej albo stosowane tylko przez niektóre szkoły. Jeżeli wynik działania lekarza jest ujemny, tj. jeżeli lekarz nie osią­ga pożądanego celu, np. prawidłowego rozpoznania, skutecznego leczenia, często bywa stawiane pytanie, czy działanie to było prawidłowe, a więc zgodne z zasadami wiedzy lekarskiej, "czy też nieprawidłowe. Oczywiście, nie każdy ujemny wynik, np. nieprawidłowe rozpoznanie, nieskuteczne leczenie, jest następstwem popełnionych przez lekarza nieprawidłowości. Tak np. nietypowe, nie dające się prawidłowo rozpoznać objawy chorobo­we lub złośliwie przebiegający i kończący się niekorzystnie proces choro­bowy mogą być całkowicie niezależne od postępowania lekarza. Nierzad­ko nawet najbardziej prawidłowe postępowanie kończy się ujemnym wy­nikiem, który jednak jest następstwem innych przyczyn, nie mających związku z postępowaniem lekarskim. Związek przyczynowy pomiędzy działaniem lekarza a niekorzystnym zejściem bywa w takich przypadkach tylko pozorny; „post hoc" nie zawsze oznacza „propter hoc". W przypadku stwierdzenia, że przyczyną ujemnego wyniku jest nie­prawidłowe postępowanie lekarza, powstaje zasadnicze dla odpowiedzial­ności pytanie, czy nieprawidłowość ta nastąpiła z winy lekarza, czy też jest przez niego niezawiniona. Zagadnienie winy ma decydujące znaczenie w odpowiedzialności karnej („nullum crimen sine culpa") i cywilnej („kto z winy swej wyrządził dru­giemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia" — art. 415 k.c). Są to podstawowe zasady wymiaru sprawiedliwości. Nie każdy błąd popełniony przez lekarza jest następstwem jego winy. Lekarz może popełnić błąd postępując nawet całkowicie prawidłowo i zgodnie z zasadami wiedzy lekarskiej. W takich przypadkach błąd le- karski jest wynikiem okoliczności niezależnych od lekarza. Takie, nieza- winione błędy lekarskie mogą być popełniane np. przy zabiegach lekars- kich w szczególnie trudnych i nieprawidłowych warunkach anatomicz- nych, pomimo należytej ostrożności ze strony operatora. Przypadki takie zalicza się do nieszczęśliwych wypadków, w których nikt nie ponosi wi- ny. Nie zawinione przez lekarza błędy mogą być następstwem pomyłek zawinionych przez inne osobyĄnp. zamiana leku lub nieprawidłowe jego przyrządzenie, niewysterylizowanie instrumentów przez wykwalifikowa- ną pomoc techniczną itp.) — wówczas nie lekarz, lecz te osoby ponoszą odpowiedzialność. x W myśl wspomnianych, podstawowych zasad "wymiaru sprawiedliwo­ści lekarz może ponosić odpowiedzialność tylko za zawiniony przez siebie błąd lekarski. Wyróżnia się zatem błędy lekarskie zawinione i nie­zawinione. Sama tylko wina przy popełnianiu błędu nie jest jednak decydująca dla ponoszenia odpowiedzialności. Warunkiem odpowiedzialności jest po­nadto spowodowanie ujemnego skutku błędnego postępowania. Jeżeli ujemny skutek odpowiada konkretnym określeniom artykułów kodeksów, to one stają się podstawą prawną odpowiedzialności sądowej — karnej lub cywilnej. Dla zaistnienia karalności lub zobowiązań do od­szkodowania konieczne jest zatem — oprócz winy lekarza — spowodowa- nie ujemnych skutków, np. śmierci, szkody na zdrowiu lub narażenia na niebezpieczeństwo. Błąd lekarski, chociażby zawiniony, ale nie powodują­cy ujemnych skutków przewidzianych w artykułach kodeksu karnego lub cywilnego nie staje sią przestępstwem i tym samym nie podlega karze, w postępowaniu cywilnym zaś nie zobowiązuje do odszkodowania. Nie uwalnia to jednak od odpowiedzialności etyczno-deontologicznej. Na błąd lekarski powodujący odpowiedzialność prawną składają się zatem nastę­pujące elementy: postępowanie (działanie lub zaniechanie) niezgodne ze współczesny­mi i obowiązującymi powszechnie podstawowymi zasadami wiedzy le­karskiej, wina lekarza, ujemny skutek. Elementy te muszą logicznie wiązać się ze sobą; związek przyczyno­wy pomiędzy zawinionym błędnym postępowaniem a ujemnymi skutkami musi być w sposób niewątpliwy ustalony. Wprawdzie z omówionej wyżej definicji błędu lekarskiego nie wynika, że błąd lekarski jest czynem z winy nieumyślnej, jednak przyjęto zali­czać do błędów lekarskich przede wszystkim te nieprawidłowości postę­powania, które są następstwem winy nieumyślnej. Umyślność lub nie*-umyślność działania ustala sąd. Dla czynów popełnionych umyślnie nie używa się raczej określenia „błąd lekarski". Podkreślić należy raz jesz­cze, że termin „błąd lekarski" jest sformułowaniem tradycyjnym, a nie kodeksowym. W zasadzie wystarczają ścisłe i precyzyjne określenia nie­dozwolonych czynów, zawarte w artykułach i paragrafach kodeksów i in­nych ustaw. Pojęcie błędu lekarskiego ułatwia jednak często zastosowa­nie przez sąd odpowiedniego artykułu.